•  2
    Türk Kültürü

    Türk Ünvanları / Türk Rütbeleri (Göktürkçe Yazılı Belgelerden)

      Lokman Günyeli    1        0        Şikayet Et

    Şimdiye kadar yerli ve yabancı birçok araştırıcı Kök Türkçe yazıtları çeşitli yönlerden incelediler. İşte, bu yazıda Türk milletinin en kıymetli hazineleri olan kitabelerde geçen unvanlar üzerinde durmaya çalışacağız.Daha önce Çin kaynaklarının Kök Türklere ait kısımlarını Almancaya tercüme eden M.T.Liu, bu belgelerden yola çıkarak Kök Türklerde 28 rütbe ve unvan olduğunu söylemesine[1] karşılık, bizim yaptığımız tedkiklerde, bu sayı değişmektedir. Bu arada Türklerdeki unvanlar üzerine yapılmış en geniş çalışmanın da Türk Ünvanları şu şekildedir:

    1-Alp:

    Alp Er (Altın-Köl II)

    Alp Kögmen (Abakan Yazıtı)

    Alp Salçı (Bilge Kagan Yazıtı, Köl Tigin Yazıtı)

    Alp Urungu Tutuk (Ça-Kol IV Yazıtı)

    Atçı Alp Tutuk (Abakan Yazıtı)

    Bilge Alp (Podkunin Yazıtı)

    Inançu Alp (Altın-Köl II Yazıtı)

    Körtle Kan Alp Urungu (Elegeş I Yazıtı)

    Ögdüm İni Alp (Ak-Yüs Yazıtı)

    2-Alpagu:

    Eski Türkçede akrabalık terimi olarak gösterilen[5] apa, “büyüklük, yaşlılık” da ifade eder. Hem askeri, hem de idari unvanlarda yer alır.

    Beçe Apa İçreki (Miran Metinleri)

    Inançu Apa Yargan Tarkan[7] (Köl Tigin Yazıtı)

    Külüg Apa (Çakul VIII Yazıtı)

    On Apa (Gümüş Tabak Yazıtı)

    Öz Apa Tutuk (Çigşi Bagatur Yazıtı)

    Yol Apa (Kemçik-Kaya Başı Yazıtı)

    4-Ayguçı:

    İdari bir unvan olarak gösterilmekte olup[10], bizce “bag” kelimesiyle irtibatlıdır. Buna göre, “baga” kelimesi bir ulus oluşturmuş boyların askeri komutanları için kullanılır.

    Bıla Baga Tarkan (Terhin Yazıtı)

    Kutlug Baga Tarkan (Suci Yazıtı)

    6-Beg:

    Beg Çor (Talas III Yazıtı)

    Beg Inal (Uybat VI Yazıtı)

    Bilge Beg (Hoytu-Tamır IX Yazıtı)

    Ur Beg (A-Çor Yazıtı)

    İdari bir unvandır. Şine-Usu Yazıtı, güney tarafı, 3. satırda geçen bu unvanın manası “yazıcı, katip”dir.

    8-Bilge:

    Bilge Alp (Podkunin Yazıtı)

    Bilge Çigşi (Çakul I Yazıtı)

    Bilge Kutlug Tarkan Sengün (Terhin Yazıtı)

    Bilge Tarduş Ulug Bilge Yabgu (Terhin Yazıtı)

    Bilge Tay Sengün Tutuk (Terhin Yazıtı)

    Çik Bilge Çigşi (Miran Metinleri)

    Kuşladıçı Bilge Tutuk (Abakan Yazıtı)

    Bilig Köngül Sangun (Çikşi Bagatur Yazıtı)

    10-Boyla:

    Boyla Baga Tarkan (Tunyukuk Yazıtı)

    Bögü Kagan[15] (Tunyukuk Yazıtı)

    Askeri bir unvan olup, “savaşçı, güreşçi” anlamındadır[16].

    Buyurmak fiilinden gelen bu kelimenin “bakan” demek olduğu söylenmektedir[17]. Yani idari bir unvandır.

    İç Buyruk (Bilge Kagan Yazıtı, Terhin Yazıtı)

    Askeri bir unvandır.

    Çabış Tun Tarkan (Uybat I Yazıtı)

    15-Çigşi:

    Begzik Er Çigşi (Terhin Yazıtı)

    Inançu Külüg Çigşi (Kemçik-Kaya Başı Yazıtı)

    Köl Çigşi (Miran Metinleri)

    Külüg Çigşi (Elegeş IV Yazıtı)

    Urungu Çigşi (Elegeş IV Yazıtı)

    16-Çor:

    Beg Çor (Talas III Yazıtı)

    Elçi Çor (Çakul II Yazıtı)

    Işbara Tamgan Çor (Ongin Yazıtı)

    İl Çor Tigin (Köl İç Çor Yazıtı)

    Köl İç Çor (Hoytu-Tamır I Yazıtı, Köl İç Çor Yazıtı)

    Külüg Çor (Barlık III Yazıtı)

    Sarıg Çor (Miran Metinleri)

    Tadıg Çor (Köl Tigin Yazıtı)

    Tarduş Köl İç Çor (Hoytu-Tamır I Yazıtı, Köl İç Çor Yazıtı)

    Unagan Çor (Miran Metinleri)

    Yigen Çor (Köl İç Çor Yazıtı)

    17-Elçi:

    Askeri bir unvan olup, komutan demektir.

    Bir idari unvan olup, genelde boy begleri taşır. Mesela batıda bulunan On-Okların beş boyunu teşkil eden Nu-shih-pilerin her bir boyunun başında bir erkin bulunurdu[19]. 7. yüzyılın başında Uygur boyu da bir irkin tarafından idare ediliyordu ve 628’deki irkin P’u-sa, İl Kagan’ın oğlunu mağlup ettiği için ilteber unvanını aldı[20]. Bu da gösteriyorki, irkin unvanı ilteberden bir aşağı derecedir.

    Sebig Köl Erkin (Bilge Kagan Yazıtı)

    Ulug Erkin (Köl Tigin Yazıtı)

    İdari bir unvandır. Kaşgarlı’ya göre, “genelde anası hatun soyundan olan kişilere” verilmektedir. Etimolojik manasının esası “güvenilir, itimada layık”[21] demektir.

    Inal Kadaş (Kara-Bulun I Yazıtı)

    Inal Urungu (Miran Metinleri)

    Kart Tag Inal Öge (Bay-Bulun II Yazıtı)

    21-Inanç:

    Inanç Burış Tirig (Uybat VI Yazıtı)

    İdari bir unvandır.

    Inançu Apa Yargan Tarkan[22] (Köl Tigin Yazıtı)

    Inançu Külüg Çigşi (Kemçik-Kaya Başı Yazıtı)

    El Inançu (Ozneçen I Yazıtı)

    Kara Inançu (El-başı Yazıtı)

    23-Işbara:

    Işbara Bilge Köl İç Çor (Köl İç Çor Yazıtı)

    Işbara Tamgan Tarkan (Ongin Yazıtı)

    Işbara Yamtar (Köl Tigin)

    Saray içerisinde görev yapan memurların unvanıdır[24].

    Tör Apa İçreki (Begre Yazıtı)

    25-İlteber:

    Karluk İlteber (Köl İç Çor Yazıtı)

    Uygur İlteber (Bilge Kagan Yazıtı)

    26-İlteriş:

    Sonradan ihdas edilmiş bir idari unvandır. Bilindiği gibi Kapgan Kagan da küçük oğlu Fu-chü’yü İni İl Kagan ilan ederek, kendinden sonra yeğeni Bilge’nin tahta geçmesini engellemeyi planlamış, fakat o öldükten sonra Köl Tigin ve Bilge, İni İl Kagan’ı ortadan kaldırarak (716) onun bu düşüncesinin gerçekleşmesini önlemişlerdi.

    İdari bir unvandır. Devlet idaresinde söz sahibi olan en yüksek rütbedeki kişiye denir[25].

    Bilge Kagan (Bilge Kagan Yazıtı, Köl Tigin Yazıtı, Ongin Yazıtı)

    İl Etmiş Bilge Kagan[26] (Şine-Usu Yazıtı, Terhin Yazıtı)

    İstemi Kagan (Bilge Kagan Yazıtı, Köl Tigin Yazıtı)

    Tabgaç Kagan (Köl Tigin Yazıtı, Bilge Kagan Yazıtı)

    Türk Kagan (Bilge Kagan Yazıtı, Köl Tigin Yazıtı)

    Uygur Kagan (Tez II Yazıtı)

    30-Kara:

    Kara Han (Uybat I Yazıtı, Tuba III Yazıtı)

    Kara Türgiş Bodun (Köl Tigin Yazıtı)

     31-Katun:

    İl Bilge Katun (Köl Tigin Yazıtı, Bilge Kagan Yazıtı, Terhin Yazıtı)

    Umay Katun (Ugra Yazıtı)

    32-Köl İç Çor

    Işbara Bilge Köl İç Çor (Köl İç Çor Yazıtı)

    Tarduş Köl İç Çor (Köl İç Çor Yazıtı, Hoytu-Tamır V Yazıtı)

    33-Köni:

    Köni Tirig (Barlık II Yazıtı)

    34-Kutlug:

    Bilge Kutlug Tarkan Sengün (Terhin Yazıtı)

    Boyla Kutlug Yargan (Suci Yazıtı)

    Kutlug Baga Tarkan (Suci Yazıtı)

    Kutlug Çigşi (Terhin Yazıtı, Çakul VII Yazıtı)

    35-Küç:

    Siyasi hakimiyetin sembollerinden[32] olan “küç” idari bir unvandır.

    Küç Bars (Çakul II Yazıtı)

    Küç Bilge (Talas X Yazıtı)

    Küç Kıyagan İçreki (Ottuktaş I Yazıtı)

     

     

    Külüg Çigşi (Elegeş IV Yazıtı)

    Külüg Otok (Suglug-Adır Yazıtı)

    Külüg Togan (Kızıl-Çıra II Yazıtı)

    Külüg Urungu (Miran Metinleri)

    Beşyüzbaşı Külüg Ongı (Terhin Yazıtı)

    Binbaşı Tölös Külüg Eren (Terhin Yazıtı)

    37-Öge:

    İdari bir unvan olup; aksakal, müşavir, başvekil manalarına gelir[33].

    Öge Buyruk (Suci Yazıtı)

    İl Ögesi Inançu Bilge (A-Çor Yazıtı)

    Kümül Öge (Kejilig-Hobu Yazıtı, Kızıl-Çıra II Yazıtı)

     

     

     

     

    Sangun Tutuk (Demir-Sug Yazıtı)

    Altun Tay Sangun (Çigşi Bagatur Yazıtı)

    Bars Kan Sangun (Miran Metinleri)

    Beşbing Erbaşı Işbara Sengün (Terhin Yazıtı)

    Bilge Sengün (Terhin Yazıtı, Kemçik-Kaya Başı Yazıtı)

    Buyruk Alp Sangun (Podkunin Yazıtı)

    Çaça Sengün (Bilge Kagan Yazıtı, Köl Tigin Yazıtı)

    Edçü Sangun Tirek (Miran Metinleri)

    Erbaşı Sangun (Abakan Yazıtı)

    Ku Sengün (Tunyukuk Yazıtı)

    Udar Sengün (Köl Tigin Yazıtı)

     

     

    41-Şad:

    İdari bir unvandır. Yabgu’dan sonra gelir[36].

    Tarduş Şad (Tunyukuk Yazıtı)

     

     

     

     

    Oguz Bilge Tamgaçı (Köl Tigin Yazıtı)

    Işbara Tamgan Tarkan (Ongin Yazıtı)

    44-Tarkan:

    Hem askeri, hem de idari bir unvandır[38].

    Altun Tamgan Tarkan (Ihe-ashete Yazıtı)

    Bıla Baga Tarkan (Terhin Yazıtı)

    Bilge Tarkan Kutlug (Terhin Yazıtı)

    Çabış Tun Tarkan (Uybat I Yazıtı)

    Inançu Baga Tarkan (Terhin Yazıtı)

    Işbara Tarkan (Ongin Yazıtı)

    Ogul Tarkan (Köl Tigin Yazıtı)

     

     

    Tokuzyüz Erbaşı Toykun Ulug Tarkan (Terhin Yazıtı)

    46-Tengriken:

    Dini vazifeleri de olan devlet adamlarının unvanlarındandır[40].

    Baga Tengriken (Ongin Yazıtı)

    47-Tigin:

    Kagan çocuklarına verilen idari unvandır.

    İl Çor Tigin (Köl İç Çor Yazıtı)

    Ozmış Tigin (Şine-Usu Yazıtı, Terhin Yazıtı)

    Yollug Tigin (Köl Tigin Yazıtı, Bilge Kagan Yazıtı)

    48-Tirig:

    Devleti ayakta tutan, direk olan anlamındaki idari bir unvandır.

    Arslan Külüg Tirig (Kızıl-çıra II Yazıtı)

    Öge Tirig (Elegeş III Yazıtı)

    Köni Tirig (Barlık II Yazıtı)

    Tun İzig Tirig Beg (Uybat VI Yazıtı)

    49-Tokuzyüz Erbaşı:

    Askeri bir unvandır.

    Tokuzyüz Erbaşı Toykun Ulug Tarkan (Terhin Yazıtı)

    50-Tör:

    Beg, aksakal, devlet memuru manasındaki idari bir unvandır[41].

    Tör Apa İçreki (Begre Yazıtı)

    51-Tudun:

    Maliye ve vergi işleriyle meşgul olan memurlara verilen idari unvandır[42].

    Tudun Yamtar (Bilge Kagan Yazıtı)

    Urungu Tudun Çigşi (Miran Metinleri)

    52-Turgak Başı:

    Kapıcı, nöbetçi demek olup, idari bir unvandır[43].

    Turgak Başı Kagas Ataçuk (Terhin Yazıtı)

    53-Tutuk:

    Askeri vali manasına gelir.

    Tutuk Başı (Şine-Usu Yazıtı)

    Alp Urungu Tutuk (Çakul IV Yazıtı)

    Az Tutuk (Köl Tigin Yazıtı)

    Çigil Tutuk (Şine-Usu Yazıtı)

    Külüg Tutuk (Barlık II Yazıtı)

    Ong Tutuk (Köl Tigin Yazıtı, Bilge Kagan Yazıtı)

    Öz Apa Tutuk (Çigşi Bagatur Yazıtı)

     

     

    Urungu Külüg (Elegeş I Yazıtı)

    Urungu Tudun Çigşi (Miran Metinleri)

    Inal Urungu (Miran Metinleri)

    Kıyagan Urungu (Miran Metinleri)

    Kürebir Urungu Sangun (Miran Metinleri)

    Yüzbaşı Ulug Urungu (Terhin Yazıtı)

    55-Yabgu:

    İdari bir unvandır. Kagan’dan sonra devletin en yetkili kişisidir ve veliahd yerine kullanılmıştır[44].

    Ulug Bilge Yabgu (Terhin Yazıtı)

    56-Yargan:

    Yargıç manasına gelen idari bir unvandır[45].

    Boyla Kutlug Yargan (Suci Yazıtı)

     


  •  


Görüşünüzü Bildirin

Yorum Yapmak İçin Lütfen Giriş Yapınız.

 

Facebook Yorumları